آخرین اخبار
آمارهای رسمی حکایت از کشته شدن 444 نفر در زلزله هفته گذشته کرمانشاه داردسعد حریری نخست وزیر لبنلن که هفته پیش در پی سفر به عربستان ،استعفا داده بود، در بازگشت به لبنان با درخواست تعلیق استعفایش موافقت کردوزارت خارجه ایران در پی اعلام پایان داعش ، از نیروهای سپاه قدس و حزب الله لبنان وهمچنین حمایت های روسیه تقدیر کردحسن روحانی در بندر سوچی با روسای جمهور ترکیه و روسیه دیدار کردگزارشها از مناطق زلزله زده حکایت از بحران سرمازدگی در این مناطق دارد

یارانه انرژی در منطقه خاورمیانه؛ گزارشی از صندوق بین المللی پول

بر اساس آخرین گزارش صندوق بین­ المللی پول، یارانه انرژی پرداختی دولت ایران طی دوره 15-2013 با ۱۰ میلیارد دلار کاهش از 118 به حدود ۱۰۸ میلیارد دلار نزول یافته است که این کاهش به دلیل اجرا شدن دو فاز از قانون هدفمندی یارانه­ هاست.

9 روز قبل
رضوان رضائی
A- A A+

یارانه و اهداف آن

یارانه یا Subsidy کمکی مالی است که دولت برای رفاه شهروندان یا تقویت بخش ­های مختلف اقتصادی پرداخت می ­کند. درواقع یارانه، مالیاتی منفی است که از سوی دولت ­ها و با اهداف مختلف پرداخت می ­شود. در خصوص شیوه محاسبه یارانه انرژی اختلاف نظر بسیاری در بین پژوهشگران و نهادهای بین ­المللی وجود دارد و هنوز هیچ تعریف پذیرفته شده و مشخصی در این خصوص وجود ندارد.

به طور کلی تفاوت بین قیمت فروش واقعی یک کالا یا خدمت با قیمت معیار (Benchmark) که ارزش آن کالا یا خدمت را در بازار آزاد مشخص می­ کند به عنوان یارانه در نظر گرفته می ­شود. در اغلب موارد تعیین کردن قیمت معیار مناسب برای کالا یا خدمت مورد نظر مورد چالش است. این مشکل خصوصاً در مورد محصولاتی که به راحتی قابل مبادله نیستند (مانند برق) مشهودتر است. برای حل این چالش در اغلب کشورهای صادرکننده نفت، قیمت بین­ المللی یا حاشیه ­ای حامل انرژی مورد نظر به عنوان قیمت معیار در نظر گرفته می ­شود زیرا درواقع به معنای هزینه فرصت اقتصادی است. به عبارت بهتر دولت می ­تواند به جای ارائه حامل انرژی مورد نظر در بازار داخلی، آن را در بازارهای جهانی بفروشد. نظام مالیاتی نیز در این میان می ­تواند نقش مهمی ایفا کند. در برخی موارد دولت­ ها اقدام به وضع مالیات بر کالای یارانه ­ای می ­کنند تا بخشی از هزینه ­های خود را کاهش دهند. 

 یارانه های انرژی

از دیرباز سیاست قیمت ­های پایین انرژی در منطقه خاورمیانه که خود تولیدکننده عمده نفت و گاز محسوب می­شود- به عنوان یکی از عناصر مهم یک قرارداد نانوشته ­ای اجتماعی بین دولت­ های منطقه و مردم شناخته شده است. از میان اهدافی که برای ادامه این سیاست عنوان می­شود، دو هدف حمایت از خانوارهای کم­د رآمد و تولیدکنندگان داخلی به طور خاص اجرای اصلاحات در این برنامه را از منظر اقتصادی، سیاسی و اجتماعی دشوار ساخته است.

در منطقه خاورمیانه به دلیل فقدان یک نظام رفاه اجتماعی کارآمد، قیمت­های انرژی به عنوان بخش مهمی از شبکه اجتماعی رفاهی شکل گرفته ­اند؛ اگر چه این الگو بسیار پرهزینه و ناکارآمد است. دولت­های ثروتمند نفتی در خاورمیانه و شمال آفریقا عمدتاً کوشیده­اند تا با پایین نگه داشتن قیمت انرژی، عدم مشارکت شهروندان در تقسیم رانت حاصل از استخراج نفت را جبران نمایند. از این رو هرگونه اصلاحات در این زمینه تنها محدود و منحصر به اصلاحات قیمتی در این بخش نخواهد بود بلکه آثار اجتماعی و سیاسی آن باید در نظر گرفته شود.

 آثار منفی یارانه انرژی

صندوق بین ­المللی پول در گزارش های خود اشاره می­ کند یارانه ­های انرژی آثار نامناسب زیست ­محیطی، مالی، اجتماعی و اقتصادی بسیاری دارند که به جهت کاهش یا حذف این آثار لازم است یارانه انرژی کاهش یابد. بخشی از این آثار عبارتند از:

 آثار زیست محیطی

یارانه­ های انرژی به محیط­زیست صدمه وارد می ­کند. سبب آلودگی هوا می­شود و انتشار گازهای گلخانه­ای در سطح جو را افزایش می ­دهد. بر اساس مطالعه صندوق بین­ المللی پول در سال 2013، مجموع هزینه‌هایی که یارانه انرژی به اقتصاد جهان تحمیل می­ کند، سالانه بالغ بر 5.3 تریلیون دلار یا 6 درصد تولید ناخالص داخلی جهان است. این مبلغ بیش از هزینه‌ای است که کشورهای جهان صرف بخش بهداشت و سلامت می‌کنند. افزایش بیماری­ های تنفسی مانند تنگی نفس، مرگ و میر نوزادان نارس به دلیل کیفیت پایین هوا، تأثیر بلندمدت بر گرمایش کره زمین و آثار جوی نامساعد از جمله مشکلات زیست­محیطی پرداخت یارانه انرژی هستند.

 آثار مالی

یارانه ­های انرژی هزینه­های مالی بسیاری بر دولت­ها تحمیل می­کند و سبب افزایش بدهی­های دولت و درنتیجه افزایش نرخ مالیات می­شود. علاوه بر این افزایش هزینه­های دولت در این بخش سبب کاهش هزینه­های دولت (مانند هزینه­های بهداشتی- درمانی، آموزش و زیربنایی) خواهد شد که به شدت بر رشد اقتصادی آثار منفی دارد.

 آثار اجتماعی

یارانه ­های انرژی ناکارآمدترین شیوه حمایت از اقشار کم ­درآمد است زیرا بیش ­ترین منفعت این سیاست نصیب خانوارهای ثروتمند می ­شود. بر اساس مطالعه اکونومیست، اگرچه این نوع یارانه‌ موجب کمک به اقشار متوسط می‌شود اما سبب سرکوب رشد اقتصادی خواهد شد و به ثروتمندان - که مصرف انرژی‌شان بسیار بیشتر از فقراست-کمک می‌کند.

 آثار اقتصادی

یارانه ­های انرژی سرمایه ­گذاری در بخش ­های یارانه ­ای را تشویق می­ کند و انگیزه سرمایه­ گذاری در پروژه ­های صرفه­ جویی انرژی و انرژی­ های تجدیدپذیر را کاهش می ­دهد. همچنین پرداخت یارانه از سوی دولت، سبب بروز اثر جانشینی جبری (Crowding Out) در اقتصاد کلان شده و با افزایش سهم دولت در اقتصاد، باعث کاهش مشارکت بخش خصوصی می­ گردد. 

 مشکلات پیش ­روی اصلاحات یارانه ای

اگر چه شیوه توزیع یارانه ­های انرژی در بین کشورهای منطقه خاورمیانه روش توزیع ناکارایی است اما کاهش یا حذف آن به لحاظ اقتصادی و سیاسی بسیار حساس بوده و اجرای این برنامه ­ها نیازمند در نظر گرفتن ظرافت­ های مدیریتی و سیاسی ویژه­ ای است. بدون برنامه ­های جبرانی مناسب، افزایش قیمت انرژی بر درآمد واقعی خانوارها اثر کاهشی دارد و درنهایت منجر به کاهش رفاه جامعه می ­شود. این افزایش قیمت به دو طریق مستقیم و غیرمستقیم بر مصرف خانوار اثرگذار است. افزایش قیمت بر مصرف الکتریسیته و سایر سوخت­ های مورد تقاضای خانوار اثر کاهشی دارد اما به جهت این که انرژی یک نهاده تولید نیز محسوب می­ شود، با افزایش قیمت کالاها و خدمات به طور غیرمستقیم نیز بر هزینه­ های خانوار اثر افزایشی دارد.

برآیند این دو اثر اگر چه باعث افزایش فقر می ­شود اما تنها برای اقشار کم ­درآمد مشکل­ ساز نیست بلکه مطالعات نشان داده است که سبب کوچک شدن طبقه متوسط نیز می­ شود. اصلاح قیمت ­های انرژی همچنین می ­تواند بر رقابت­ پذیری صنایع داخلی اثرگذار باشد. در منطقه خاورمیانه نگرانی عمده مربوط به صنایع پتروشیمی است که این صنایع به جهت دسترسی به منابع نفت و گاز ارزان از مزیت رقابتی برخوردار می ­باشند. 

 یارانه انرژی در اقتصاد ایران

بر اساس ارقام جدول شماره (1) حجم یارانه انرژی اسمی در اقتصاد ایران با اجرای قانون هدفمندی یارانه ­ها از 118 میلیارد دلار در سال 2013 با حدود 10 میلیارد دلار کاهش به حدود 108 میلیارد دلار در سال 2015 رسیده است. از بین حامل­ های مختلف انرژی، بیش ­ترین کاهش مربوط به نفت و الکتریسیته به ترتیب با 4.15 و 4 میلیارد دلار می­ باشد. همچنین سهم یارانه ­ها از تولید ناخالص داخلی از 32 درصد در سال 2013 با شش واحد درصد کاهش به 26 درصد در سال 2015 رسیده است. بر اساس همین محاسبات، یارانه سرانه انرژی نیز از حدود 1,535 دلار در سال 2013 به 1,374 دلار در سال 2015 کاهش نشان می­ دهد.

 جدول شماره (1):

یارانه انرژی در اقتصاد ایران بر اساس محاسبات صندوق بین ­المللی پول (2013 و 2015)

حجمیارانهانرژیاسمیبعدازمالیات (میلیارددلارآمریکا)

شرح

نفت

زغالسنگ

گازطبیعی

الکتریسیته

کل

تخمین 2013

62.96

0.19

39.5

15.53

118.18

تخمین 2015

58.81

0.22

38.35

11.16

108.53

تغییرات 2015/2013

-6.6%

15.8%

-2.9%

-28.1%

-8.2%

یارانهانرژیبهعنواندرصدیازتولیدناخالصداخلی (GDP)

شرح

نفت

زغالسنگ

گازطبیعی

الکتریسیته

کل

تخمین 2013

17.15

0.05

10.76

4.23

32.19

تخمین 2015

14.09

0.05

9.19

2.67

26.01

تغییرات 2015/2013

-17.8%

0.0%

-14.6%

-36.9%

-19.2%

یارانهسرانه انرژی(هزاردلارآمریکا)

شرح

نفت

زغالسنگ

گازطبیعی

الکتریسیته

کل

تخمین 2013

817.85

2.52

513.1

201.77

1,535.23

تخمین 2015

744.69

2.74

485.56

141.34

1,374.33

تغییرات 2015/2013

-8.9%

8.7%

-5.4%

-29.9%

-10.5%

منبع: How Large are Global Energy Subsidies?، International Monetary Fund (IMF)، Fiscal Affairs Department

  جمع ­بندی 

 به طور کلی سياست پرداخت يارانه­ انرژی (به خصوص در کشورهای صادرکننده نفت) پرهزينه و به شدت ناکارآمد است. علاوه بر این عواملي مانند افزايش جمعيت و افزايش قيمت كالاها و خدمات در بازارهاي جهاني موجب می ­شود بار مالي دولت به جهت پرداخت یارانه افزايش قابل توجهي يابد.

هزینه فرصت ناشی از عدم صادرات انرژی و مصرف آن با قیمت پایین­تر در داخل سبب هدررفت و اسراف انرژی در سطوح مختلف تولیدی و مصرفی می شود. به همین دلیل به نظر می ­رسد مهم ­ترین اولویت در هدفمندی یارانه ­ها معطوف به یارانه بخش انرژی (خصوصاً در بخش نفت و فرآورده ­های نفتی) است که به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر تمامی بخش ­های تجاری، صنعتی و تولیدی و به طور کلی بر وضعیت زیربناهای اقتصادی اثرگذار است.

بر اساس آخرین گزارش صندوق بین­ المللی پول، یارانه انرژی پرداختی دولت ایران طی دوره 2015-2013 با ۱۰ میلیارد دلار کاهش از 118 به حدود ۱۰۸ میلیارد دلار نزول یافته است. این کاهش به دلیل اجرا شدن دو فاز از قانون هدفمندی یارانه­ ها می­ باشد اما هنوز وضعیت توزیع یارانه انرژی به نقطه مطلوب خود نرسیده و نیازمند تلاش ­های بیشتری از سوی دولتمردان است.

مقاله

فرهنگ آزادی را در یابیم
  دکتر محمود دلخواسته
روشهای قدرتمداری
  نیما حق پور
فرو پاشی امپراطوری انگستان
  دکتر محمود دلخواسته

شبکه های اجتماعی

بایگانی


Top