آخرین اخبار

زلزله کرمانشاه و تاملی عمیق تر بر مفهوم «سرمایه اجتماعی»

با وقوع زلزله کرمانشاه و عدم اعتماد مردم به نهادهای جکومتی، بحث درباره سرمایه اجتماعی و عوامل موثر بر آن به یکی از مباحث روز تبدیل شده است.

2 سال پیش
رضوان رضائی
A- A A+

مطلب منتشر شده ، بیانگر سیاستهای شبکه بیان نیست و نویسنگان آزادند که نظرات خود را بدون سانسور بیان کنند.

شبکه رسانه ای بیان جهت ایجاد فضای تبادل نظر، از نقطه نظرات انتقادی در خصوص مطالب منتشر شده استقبال میکند.

با وقوع زلزله کرمانشاه و عدم اعتماد مردم به نهادهای جکومتی، بحث درباره سرمایه اجتماعی و عوامل موثر بر آن به یکی از مباحث روز تبدیل شده است. برخی تصور می کنند افزایش مشارکت های مردمی و خودجوش در چنین وقایعی می تواند نمادی از سرمایه اجتماعی غنی جامعه ایران باشد؛ در حالی که سطح اعتماد پایین شخصی و عمومی، هیجانی بودن، عدم استمرار و عدم سازماندهی کافی این کمک ها را به سرمایه اجتماعی تبدیل نمی کند.

مفهوم سرمایه اجتماعی

طی چند دهه اخیر در کنار سرمایه انسانی و فیزیکی، مفهوم دیگری به نام سرمایه اجتماعی (Social Capital) نیز مورد توجه بسیاری از پژوهشگران علوم اجتماعی قرار گرفته است . این مفهوم که از سال 1916 در حوزه جامعه شناسی مطرح شده بود، پس از فروپاشی شوروی سابق در اقتصاد و علوم سیاسی بسیار مورد توجه قرار گرفت. طی دهه های بعد این مفهوم تا آن اندازه محبوب شد که به عنوان مهم ترین عامل توسعه کشورها معرفی شد و اقتصاددانان بر اساس شواهد متعددی چنین عنوان کردند که سرمایه های فیزیکی و انسانی به سمت مناطقی کوچ می کنند که سرمایه اجتماعی بالایی در آن مناطق وجود دارد. مفهوم سرمایه اجتماعی در تعریف ساده به سطح پیوندهای اجتماعی گفته می شود که اعتماد متقابل و همکاری در جهت نیل به یک هدف در بین اعضای مختلف جامعه را تشکیل می دهد.

شاخص های سنجش سرمایه اجتماعی

به طور کلی سه شاخص را به عنوان شاخص های اصلی اندازه گیری سرمایه اجتماعی معرفی می کنند. اعتماد، مشارکت و همیاری. البته در عمل برای اندازه گیری سرمایه اجتماعی بیشتر از شاخص هایی که حاکی از فقدان سرمایه اجتماعی هستند استفاده می شود؛ شاخص هایی نظیر بزهکاری عمدی اجتماعی، طلاق، دعاوی اقتصادی ارجاع شده به محاکم دادگستری و نظایر اینها.

اعتماد

اعتماد یکی از شاخصه های سنجش سرمایه اجتماعی است که در دو سطح وجود دارد: اعتماد شخصی و اعتماد عمومی. اعتماد شخصی در بین افراد نزدیک ملاک قرار می گیرد و اعتماد عمومی در سطح کل جامعه. آن چه از نظر اقتصاددانان اهمیت بیشتری از جهت سرمایه اجتماعی دارد، سطح اعتماد عمومی است.

مشارکت

مشارکت اجتماعی یکی دیگر از شاخصه های سرمایه اجتماعی است که باید دارای سه ویژگی مهم باشد تا به عنوان یکی از عناصر سرمایه اجتماعی مطرح شود. نخست این که عقلانی باشد و احساسی نباشد. دوم این که مستمر باشد و سوم این که سازمان یافته باشد. از این رو مشارکت های بی سازمان و بی دوام و احساسی در این قالب نمی گنجند. بنا بر گفته دکتر محسن رنانی در کتاب «چرخه های افول اخلاق و اقتصاد» (رنانی و مویدفر؛ 1390: 57) هجوم مردم در زمان کمک به آسیب دیدگان زلزله ها اگر چه همیاری است اما مشارکت نیست، زیرا هجوم برای کمک در زلزله، نه عقلانی است و نه سازمان یافته و نه مستمر؛ درواقع هیچ کدام از سه شاخصه اصلی مشارکت را ندارد.

همیاری

یکی دیگر از مهم ترین شاخصه های سرمایه اجتماعی، همیاری است. همیاری به عبارت بهتر یعنی کمک و خدمت بی منت و بدون توقع به همنوع و انتظاری برای جبران نداشتن. به عنوان مثال رساندن افراد آسیب دیده از تصادفات به بیمارستان یا کمک بلاعوض به فقرا بدون چشمداشت مادی یا معنوی.

زلزله و سرمایه اجتماعی

اگر به واکنش جامعه در زلزله های یک دهه اخیر ایران از منظر شاخصه های سرمایه اجتماعی توجه شود، کاهش سرمایه اجتماعی به وضوح قابل مشاهده است. به عنوان شاهد مثال، اگر مردم در زلزله بم به کمک های دولتی دولت محمد خاتمی باور داشتند و اگر در ورزقان بدون اعتماد به دولت محمود احمدی نژاد، هلال احمر را نهادی غیردولتی تصور می کردند و قابل اعتماد می دیدند اما زلزله کرمانشاه نشان داد که این نهادها به شدت با کاهش سطح اعتماد عمومی مواجه شده اند؛ به طوری که حتی بخشی از مردم نسبت به واریز کمک نقدی به سازمان هلال احمر دچار تردید شده اند. در این شرایط صادق زیباکلام استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، تنها در 48 ساعت می تواند با اعلان عمومی در صفحات مجازی خود در اینستاگرام و توییتر یک میلیارد تومان کمک مردمی در حساب شخصی خود ببیند اما نهادهای حکومتی باید با بر پا کردن هزاران چادر در سطح شهرها، به سختی می توانند این سطح از کمک را طی این مدت جمع آوری کنند.

عاقل را اشارتی کافی است. در زلزله اخیر، این فقدان یا کمبود سرمایه اجتماعی بسیار بیش از قبل به چشم می آید و حتی توی ذوق می زند، زیرا هم سطح اعتماد مردم نسبت به زلزله های ورزقان و بم کاهش یافته است و به همین دلیل مشارکت ها بسیار پراکنده و غیر سازمان یافته تر است. از نظر نگارنده حتی از منظر شاخص همیاری می توان گفت با توجه به مذهبی بودن جامعه ایران، اغلب افرادی که به زلزله زده ها کمک می کنند، چشمداشت به اجر معنوی و احتمالا ثواب اخروی دارند و این امر کمک ها را از تعریف سرمایه اجتماعی خارج می کند. بگذریم از این که برخی از این کمک ها با این هدف صورت می گیرد که دفع بلا شده و به اصطلاح آتش همسایه در خرمن ما نیفتد!

سمن ها؛ راهکار اصلی

سرمایه اجتماعی از مهم ترین ارکان انسجام ملی و توسعه همه جانبه اقتصادی، سیاسی و فرهنگی است. طی چهار دهه گذشته به شدت از سطح مشارکت های داوطلبانه، اعتماد شخصی و عمومی و همیاری های بی چشمداشت کاسته شده است. بررسی دلایل این پدیده، موضوع نوشتار مفصل دیگری است اما برای ترمیم این زخم می توان از سازمان های مردم نهاد (سمن ها) به عنوان عامل اصلی رشد سرمایه اجتماعی نام برد. سازمان هایی که اگر چه طی یک دهه گذشته در زمینه های مختلف از جمله ساماندهی کودکان کار و تامین غذای گرم کارتن خواب ها و اسکان آنها شکل گرفته اند و رشد قابل توجهی داشته اند اما هنوز به نسبت جمعیت ایران ، راه زیادی در پیش است. پرداختن هیجانی به موضوعاتی از این دست می تواند تنها مسکن موقتی بر درد باشد و درنهایت گامی برای توسعه و افزایش سرمایه اجتماعی نباشد.

ماخذ: رنانی، محسن و رزیتا مویدفر، چرخه های افول اخلاق و اقتصاد: سرمایه اجتماعی و توسعه در ایران، طرح نو، چاپ اول، 1390.

 

 

مقاله

شبکه های اجتماعی

بایگانی


Top